Asya’da İslami dönem Türk mimarisinin ilk örnekleri Karahanlılar devrinde karşımıza çıkmaktadır. 840-1212 yılları arasında hüküm süren bu Müslüman Türk devletinin ilk eserleri kerpiçtendir. Daha sonra, kerpiçten tuğla mimariye geçiş yapmışlardır. Cami planı ve mimarisi açısından önemli gelişmeler gösteren Karahanlı Dönemi camilerinde, Anadolu Türk mimarisinin “enine gelişmiş, mihrap önü kubbeli” planlı camilerinin olgun örnekleri karşımıza çıkarken, “merkezi planlı” cami tiplerinin de ilk örnekleri ortaya çıkmıştır. Bu büyük gelişim belki de Mimar Sinan’ın “tek kubbeli, merkezi planlı” camilerinin öncüsü niteliğindedir. Türkistan’da kalan en eski minareler gibi, camilerde de ilk defa kerpiç malzeme ve alçı süslemeyi kullanan Karahanlılar olmuştur. Daha sonraları ise abidevi tuğla yapılarla ve minarelerle sağlam bir gelişme kendini göstermiştir.

Karahanlılar Dönemi Haritası

KARAHANLI CAMİLERİ:

I. Hazar, Degaron Camii, XI. yy. başı, Buhara.

Degaron Camii

Degaron Camii’nde kerpiç ve tuğlanın karışık olarak ele alındığı görülmektedir. Caminin beden duvarları kerpiçten inşa edilmiştir. Taşıyıcılar, kemerler ve üst örtüde ise tuğla malzeme kullanılmıştır. Kare planlı olan bu yapıda ortada kubbe ve yanlarda dört küçük kubbe ile küçük ölçüde bir merkezi plan şeması oluşturulmuştur. Merkezi kubbeyi ise tuğladan payelerin taşıdığı dört tuğla kemer taşımaktadır. Merkezi planlı camiler açısından bu cami oldukça ilgi çekicidir.

Hazar, Degaron Camii planı, Oktay Aslanapa.

II. Talhatan Baba Camii, XI. yy. sonu- XII. yy. başı, Eski Merv’e 30 km uzaklıkta.

Talhatan Baba Camii

Talhatan Baba Cami XI. yy sonu ile XII. yy. başına tarihlenmektedir. Eski Merv’e 30 km uzaklıkta yer alan bu yapı tamamen tuğladan yapılmıştır. Enlemesine dikdörtgen bir forma sahip olan cami, ortada tromplu bir kubbeye sahiptir. Yapının cephelerinde nişler ile hareketlilik sağlanmıştır. Tuğlaların çeşitli diziliş şekilleri ile oldukça zengin dekoratif bir görünüm kazanmıştır. Bu cami de Degaron Camii’ndeki gibi ortadaki kubbesi ve yanlara doğru gelişen mekanı ile önem arz etmektedir.

Talhatan Baba Camii planı, Oktay Aslanapa.

III. Muğak Attari Camii, XII. yy., Buhara.

Muğak Attari Cami için 14 fikir | camiler, türk sanatı, türkler
Muğak Attari Camii

Muğak Attari Camii, XII. yüzyılda yapılmış olan bir Karahanlı camisinin üstünde yer almaktadır. Eski camiden geriye sadece dört sütunun izleri kalmıştır ancak yapının plan şeması anlaşılamamaktadır. Muğak Attari Camii, kareye yakın bir dikdörtgen formundadır. En ilgi çekici kısmı abidevi güney portalidir. Portalde yer alan terracota süslemelerin arasında çini süslemelerin görüldüğü erken bir örnektir.  Altı sütun üzerine üç nefli planı ile, Anadolu’da karşımıza çıkan üç nefli camilerin öncüsü olmaktadır. Bu durum ayrıca yapıya önem kazandırır.

Muğak Attari Camii (12. yy.) rekonstrüksiyon planı,( V.A. ŞİŞKİN- S.HMELNİTSKİY)

KAYNAKÇA:

Türk Sanatı, Oktay ASLANAPA.

Ortaçağ Türk Mimarisinin Ana Hatları İçin Bir Özet, Ara ALTUN.

İslam Dönemi Yapılarından Uhaydir Sarayı ile ilgili yazıma aşağıdaki linkten ulaşabilirsiniz: https://www.sanatadair.net/abbasi-donemi-uhaydir-sarayi/